DUTNAME..!

(2)

Mevzuya dönelim.. Dut. Issız dağ
başlarındaki garip ahlat ağacından bahsediyor gibi olmamak
için  geliniz ; eskilere gidelim..
Gürün’e henüz yaya gidildiği, damların
çatısız, çatıların antensiz olduğu bir
devire... Tohma kütür kütür Fırat’a doğru
akarken Keban barajı daha kurulmamış… Kapalı ekonomi
dedikleri köylülüğe dayalı, kendin üret kendin
tüket devri işte galiba..

Gürün –
Darende güzergahında seyreden bir yolcu, yokuşun
başına gelince, kuşbakışı eski Telin’in
beyaz sıvalı damlarında öbek öbek,  güneşe serilmiş şerbet
tenekeleri görür.Dut pekmezi bu serili leğenlerde tabaklarda
damıtılarak oluşurdu.

Kemaliye, Eğin gibi
benzer coğrafyanın dut gibi zirai mahsülleri de
müşterek olunca  birbirine
mümasil folklor de meydana gelmişti zaman içinde…

Komşu dağ
köylerinden Telin’e gelen yolcular bilirler ki, yola sarkan dut
dallarına uzanmak, el uzatmak serbesttir..  Hatta bir bahçenin mahremiyetine
ancak bir yabancı, dut yemek mazeretiyle girebilirdi… “İzinsiz dut yemek haram olmaz..!” kelamı, kadim bir  Telin atasözü olarak eskiden
beri tedavüldeydi…

Ahşabı, kerestesi
de muteberdi dutun… Ardıçtan sonra rutubete en
dayanıklı mahalli yapı malzemesi dut ağacıydı.
Ağıllara, ahırlara hatıl, direk olur; tersik, mertek olur,
bentlere köprü ayaklarına kazık olurdu ; kavak
ağacı gibi ustayı mahcup etmezdi. Çürümeye
karşı demire nispet, paslanmaz hükmündeydi. “Dut
ağacındandır sapı” denmiş ya… Onun
için dile gelir,  lisanı
olur aşığın. Bağlama enstrümanı, sarı
dut kütüğünden oyularak gönül titretir..

Delehmet Aşır en
iyi külekleri ; Hasoğ İsmail ayran sızdırmaz
yayıkları dut tahtasından çembere alır, Ahraz Hanifi
emmi dutun asaletini ekmek tahtasına işlerken Gıdır
Ömer emmi, dutun dışında hatıl kullanmayı
kısa vadeli çürük  iş sayardı.. Rahmetli
Şeyhgilin Gani amca yaptığı sazların
tahtasını nerden temin ederdi o koca şehirde…

“Katık” tabir edilen süt ve
yoğurt türevlerinin en barışık olduğu ahşap
malzeme dut ağacıdır. Duttan yapılmış külek
ve yayık katığı bozmaz iyi saklar, hatta rayiha
katardı. Değilmi idi ipeği yapan böceğin de tek
gıdası, dut yaprağı..!

Bahardan yaza girerken
köylü bütün işlerini dut hasadı ve ekin biçmeye
göre ayarlardı..

Evvela mayıs sonunda
dutların dibi güzelce onarılır, hummalı bir
şekilde küreğin sırtı, tırmığın
kenarı ile güzden kalan otlar gazeler temizlenir,
çakıllar seçilir, ıslanmadık ham toprak
bırakılmaz dut düşecek yerde… Görenler
ocaklık önü sıvası sanır bu işi. Kolayca
toplansın diye bu narin meyve zeminden, gubaran toprak bir güzel
terbiye edilir evvela.. Dut dibine hayvan gübresi dahi verilmezdi.

Üç ırgalam
boyunca bağa taşınacak kilim kutrundaki sergilik bezler,
geçen güzde saklandığı yerden
çıkarılır, sökükleri onarılır, el
içine çıkacak hale getirilir. Hamaratlığın
ölçüsü, “ağsüzme
pekmez”e giden ilk adım, sergi bezlerinin de apak
olanından geçer. Patiskanın bitli bezin paha değer
olduğu devirlerde birkaç parça bez destesi sermaye
hükmündedir. Üç aylık hasad sonunda şireli
tozlu bezler tekrar  en yakın
ırmağa, harığa dökülüp tokaçlanacak ;
yunak, zahra  işlerine
hazır edilecektir. Şerbet tenekeleri, bakır siniler de dut
yetimine göre elden geçer, tandırlıktaki yerini
alırdı.O hummalı mevsimde Telinli adeta  oğul arıları gibi
galvanizli tenekeleri çiğsüzme ile doldurma
yarışına girerdi.
Ölüm
dışındaki bütün  sair işler güz sonuna tehir
edilir, nişanlılar hesabını ona göre tutardı.

Haziranın ilk haftası
dutlar ağarır, ikinci hafta ilk ırgalamdır. İlk yeten
dut ham hasegdir. Tadlanması, ikinci sallamadan itibarendir.

Dutun da kokusu vardı.
Daha doğrusu rayihasını hissettirirdi uzaktan. Farzedin
tıhmınönünde bir bahçedesiniz.
Büyükçayır tarafından bir inek
böğürtüsü geliyor. Belli ki kuşluk yakın,
malların yerlerinin değiştirilmeleri gerek. Dut sallama da
sıcağa kalmamalı. Karşıyakadan bir radyo, Nezahat
Bayram’ın “mektebin bacaları”ını bu
taraflara işittirmeye çabalıyor.
Yanıbaşınızda şahra şakırtısına karışan
teneke seslerini duyuyorsunuz. Sevimsiz merkep seslerini bastıran şamatalar,
dallara indirilen salvolu tekmelerin ardından kopan uğultu ise dutun
sesi. İşte şu şıralı koku taze dut kokusu.

Her evin iyi kötü
bir hoğşası* her hoğşanın bir
tandırlığı vardır. Telinde tandırlık
aynı zamanda dut işleme atölyesidir de. Bağdan
şahralarla taşınan yaş dutlar, fıçı veya
tenekelerden bulgur kazanlarına, iri bakır haranılara
boşaltılır. Ekşiyip fermantasyona uğramaması
için, hemen acilen preslenip tortusundan ayrılması gerekir. Bu
işlerin başında hanenin en hamarat hanımı kaynana veya
büyük gelin bulunurdu. Kazanlarda son durağa gelip yarı
ezilmiş, aklı başında kalmamış dutlar,
yünden bu iş için irice örülmüş  şiğ torbasına doldurulur
saplı denilen kepçelerle… Mesere (ma’sere) denilen taşdan
yapılmış sıkma yerine yerleştirilen torba,
kaldıraçlı ahşap bir düzenekle sıkılarak meserenin
oluğundan şerbet akmaya başlar. Şerbet pekmezin ilk
rüşeym halidir. Torbada kalan tortu kurutulca samana katmak
üzere meydana gelmiş “şiğ” denilen iyi bir yem haline gelir.
Şerbet damlarda kıvamını buluncaya dek gün
altında adeta damıtılır. İyi pekmez, ekşimeyecek
kadar  ağustos
güneşini almış, yabancı rayiha hissettirmeyecek kadar
titiz bir hijyenin finalinde terbiye görmüş olmalı…

Gazeller
süpürülürken evin erkeği, merkebine yük tutar, sefere
civar köylerden başlar. Yol arkadaşları ve kafilenin durumuna
göre birkaç gün belki birkaç hafta Kangal
köylerine, Tonus’a
-Altınyayla- Ulaş’a hatta Uzunyayla’ya  kadar uzanacak  çerçilik edecektir.
Çoğu takas mal usulü bir ticaret. Buğday,
yağ,peynir, yün kilim,vs.
Gidilecek güzergahta misafir kalınacak köyler evler
bellidir. Eski yılların tecrübesi ve alışkanlığı
ile her çerçinin bir konaklayacağı ev sahibi
vardır. Asker arkadaşlığı kirvelik gibi vefa ile
gözetilir bu ahbaplık. Ya babadan tevarüs eder.Ya da
karşılıklı nezaket itimat üzere oluşur.
Karşılıklı hediyeleşme ve bir yolunu bulup iadei
ziyaret adeta bir sırdır, onca iş güç arasında.
Çerçilik Anadolu insanının keşfedilmemiş
mahrem borsası sanki, moda tabirle telinlinin kadim yol hikayesidir adeta.
Gazel zamanından da önce başlar çerçilik,
yakın köylere sebze meyve için. Unutmadan söyleyelim modern
besiciliğin ve suni yemlerin henüz piyasa yapmadığı o
devirde  mal yemi olarak, samana
katılan en gözde gazel dut yaprağıdır.

İnsanların da
küçük şeylerle
mutlu olduğu masal devirleridir, kadim zamanları telinlinin.
Örftendir nişanlı kıza bayramlarda “yoklatma”
adında hediye bohçası salmak. Büyüklerden dinledim.
Seferberlik günleri olmalı.
Bütün telinlilerin eski telinde meskun olduğu zaman. Bir
nişanlı yoklatmasına en hatırlı hediye olarak bir
bakraç (Elbarkancı) hoşaf verilir salmanın eline. En
organik gak, kurukabuk üzüm ve pekmezden mürekkep hoşaf.

-----------------------

Aslında harcı
erikle dutun bir problemi yoktu halledilemeyecek*. Yıllarca bayram yemeklerindeki
hoşafa birlikte tad verdiler. Çekirdekli harcıerik çiri
ile birlikte kaynatılmış elma,armut gakı, dut pekmeziyle
tadlandırıldıktan sonra oluşan acı çekirdek
rayihası, hangi bulgur pilavını el içine yüz
akıyla çıkarmaz ki.. Ceviz kadar hatırlıdır
pestilin içindeki gaysılanmış acı çekirdek
fosilleri. Irgalanmaları toplanmaları iç içeydi.
Aynı daracık mastafaların fakir sığ
toprağını paylaştılar.. Çerçi
sandıklarında beraber gittiler uzunyayla, kangal
köylerine…

Ne var ki, Telinin dutlu
bahçelerine şehirden inme hoyrat bir kuma gibi, kayısı gelir
girer..! Aşerik denir kısaca, şekerpare de  tesmiye olunur, lakin dutun tadı
kaçar.. Yetmişli yılların başında dutun azalan
cazibesine mukabil kayısı iyi para etmeye
başlar.İşçiliği,hasadı da nispeten
kolaydır. Hele mahalli “soğuk yakma” durumlarında
eski hasaddan kalan gün kuruları için bir de fiyat oynadı
mı, aşeriğin önünde yaban çalısı bile
duramaz. Yeni nesil insafsızca dutu çekiştirir. Ebelerinin
sandığında hala bir çuka bastık arayan gafiller,
dutun arkasından söylenmedik laf bırakmazlar.
Çömelerek iki büklüm toplama zormuş. Ele avuca
bulaşıyormuş…
Kepeği alınmış unun helvasını daha da
beyazlatma takıntısı uğruna, toz şeker ile yapmaya
başladı taze gelinler helvayı… Helva ise, genleri ile
oynanmış kurabiye benzeri bir çernobilzede.. Bu devirde de
çocuğun cebine kurudut mu konurmuş..  Breh. Belki birgün  organik ürün hevesi ile de olsa,
küstürülen ninelerin gönlünü de hoş edecek
kurudutlar tekrar beslenme çantalarına döner mi acaba.

Analık eline
düşmüş yetim kız gibi horlana horlana bağlardaki
dutlar azaldı. Her bahçede çeşit olsun elde bulunsun
kabilinden ancak bir köşede dinelmesine izin verildi. Artık
evlere torba ile şeker alınır oldu. Bol şekerli
kayısı reçeli “in”  pekmez “out” oluvermişti bir
kere.. Market kültürü bütün diabetik  riskleri ile beraber kasabaya kadar
gelip dayandı. Nesebi gayri sahih jelatinli şekerlemeler, köy
bakkallarında gencecik damak zevklerini iğfal ederken Telinin dut
bağlarına da giran girer. Artık gelinlerin hamaratlık ve
atiklik ölçüsü, sığır katımı
gün çalımı arasında dut dibi kaldırma
değildir.. Gelinlik çağa gelmişlerin “sergi
dönderme” becerilerinin bir kıymeti harbiyesi de
kalmamıştır..

Alma mazlumun
ahını derler ya.. Dutun ki de aheste çıktı..!
Doksanlı yılların sonunda aşerik, yüzden
düşüp maliyetine dahi müşteri bulamaz olur. Onu,
hayrına, bedeva yerden kaldıracak birileri de kalmamıştır.
Meyvesuyu fabrikaları şöyle bir iki kamyonu
denkleştirinceye kadar, zor beğenir titiz yenge rolünde
lütfen yaş kayısı alırlar…

Eskiden Yuva’dan
Eskihamal’dan sarı saman dolu sepetlerde yumurta inerdi şehre ;
ayakları bağlı canlı tavuklar pazara tepe
aşağı götürülürdü beyaz et niyetine.
Şimdi aynı köylere çiftlik yumurtası kartonla,
şoklanmış piliçler eşliğinde  şehirdeki
–Gürün’deki- marketten gidiyor. Bir Telinlizade de
hoşaflığını en yakın kuruyemişçiden
tedarik ediyordur herhalde… Doğru dediniz, artık komposto
yapılır oldu !

Sosyologlar
iktisatçılarımız, hangi sosyo ekonomik terimlerle
açıklarsa açıklasınlar şehirlere
göç ve geride kalan köyü… Bir başka şey
var ortada. Dut ağacının şahsında yapış
yapış bir rezilliğin realitesi düşmekte
büyükşehirin kaldırımlarına. Sahile inmiş
yayla adamı gibi garipçe, erken yetip tezce soğulan dut
ağacını bulvar boylarına kadırımlara dikmek,
varoşlara gelen taşralılara karşı bir
kadirşinaslık mı ; yoksa ince bir zekanın kentleşme
sürecine yaptığı bir gönderme mi itihza mı.
Niyeti bilemeyiz ama, taşralılar kaldırıma
dökülen,sopalarla düşürülen dut tanelerine
baktıkça kendi kaderlerini görüp kederleniyor
olmalılar..

Kaldıysa

Rivayet odur ki, eski sebze
pazarında icrayı sanatına devam eden
kuruyemişçi
-şireci demek en doğrusu ya- Bayram amca  (Tıhmınlı H.Bayram
KAYNARPINAR)’ın dükkanına bazı mahçup
müşteriler –Telinli olmasınlar-  telaşla ve bir kabahat
işliyormuş tedirginliğiyle uğrayıp cevizlerine pestil,
tahinlerine pekmez tarttırır olmuşlar  son zamanlarda…

--------------------------------------

*Emrullah
TOPRAK ‘ın “Telin Sözlüğü”ne
bakınız lütfen.

Münevver
Toprak BULUT

Özel
Safiye Sultan Fen Lisesi

Kimya
Öğretmeni   İstanbul