DUTNAME..!(2)
![3DŞ=](3D"dutname2_dosyalar/image002.jpg")
Mevzuya dönelim.. Dut. Issız dağ
başlarındaki garip ahlat ağacından bahsediyor gibi olma=
mak
için geliniz ; eskiler=
e gidelim..
Gürün’e henüz yaya gidildiği, damların
çatısız, çatıların antensiz olduğu b=
ir
devire... Tohma kütür kütür Fırat’a doğ=
ru
akarken Keban barajı daha kurulmamış… Kapalı ekon=
omi
dedikleri köylülüğe dayalı, kendin üret kendin
tüket devri işte galiba..
Gürün –
Darende güzergahında seyreden bir yolcu, yokuşun
başına gelince, kuşbakışı eski Telin’in
beyaz sıvalı damlarında öbek öbek, güneşe serilmiş =
51;erbet
tenekeleri görür.Dut pekmezi bu serili leğenlerde tabaklarda
damıtılarak oluşurdu.
Kemaliye, Eğin gibi
benzer coğrafyanın dut gibi zirai mahsülleri de
müşterek olunca bir=
birine
mümasil folklor de meydana gelmişti zaman içinde…
Komşu dağ
köylerinden Telin’e gelen yolcular bilirler ki, yola sarkan dut
dallarına uzanmak, el uzatmak serbesttir.. Hatta bir bahçenin mahremiy=
etine
ancak bir yabancı, dut yemek mazeretiyle girebilirdi… “İzinsiz dut yemek haram olmaz..!” kelamı, kadim bir=
Telin atasözü olarak eski=
den
beri tedavüldeydi…
![3D"1__4=](3D"dutname2_dosyalar/image004.jpg")
Ahşabı, keres=
tesi
de muteberdi dutun… Ardıçtan sonra rutubete en
dayanıklı mahalli yapı malzemesi dut ağacıydı.
Ağıllara, ahırlara hatıl, direk olur; tersik, mertek ol=
ur,
bentlere köprü ayaklarına kazık olurdu ; kavak
ağacı gibi ustayı mahcup etmezdi. Çürümeye
karşı demire nispet, paslanmaz hükmündeydi. “Dut
ağacındandır sapı” denmiş ya… Onun
için dile gelir, lisan=
ı
olur aşığın. Bağlama enstrümanı, sar =
5;
dut kütüğünden oyularak gönül titretir..
Delehmet Aşır=
en
iyi külekleri ; Hasoğ İsmail ayran sızdırmaz
yayıkları dut tahtasından çembere alır, Ahraz Ha=
nifi
emmi dutun asaletini ekmek tahtasına işlerken Gıdır
Ömer emmi, dutun dışında hatıl kullanmayı
kısa vadeli çürük iş sayardı.. Rahmetli
Şeyhgilin Gani amca yaptığı sazların
tahtasını nerden temin ederdi o koca şehirde…
“Katık=
221; tabir edilen süt =
ve
yoğurt türevlerinin en barışık olduğu ahş=
;ap
malzeme dut ağacıdır. Duttan yapılmış kü=
lek
ve yayık katığı bozmaz iyi saklar, hatta rayiha
katardı. Değilmi idi ipeği yapan böceğin de tek
gıdası, dut yaprağı..!
![3Dpekme=](3D"dutname2_dosyalar/image006.jpg")
Bahardan yaza girerken
köylü bütün işlerini dut hasadı ve ekin bi&cc=
edil;meye
göre ayarlardı..
Evvela mayıs sonun=
da
dutların dibi güzelce onarılır, hummalı bir
şekilde küreğin sırtı, tırmığın
kenarı ile güzden kalan otlar gazeler temizlenir,
çakıllar seçilir, ıslanmadık ham toprak
bırakılmaz dut düşecek yerde… Görenler
ocaklık önü sıvası sanır bu işi. Kolayca
toplansın diye bu narin meyve zeminden, gubaran toprak bir güzel
terbiye edilir evvela.. Dut dibine hayvan gübresi dahi verilmezdi.
Üç ırg=
alam
boyunca bağa taşınacak kilim kutrundaki sergilik bezler,
geçen güzde saklandığı yerden
çıkarılır, sökükleri onarılır, el
içine çıkacak hale getirilir. Hamaratlığın
ölçüsü, “ağsü=
;zme
pekmez”e giden ilk adım, sergi bezlerinin de apak
olanından geçer. Patiskanın bitli bezin paha değer
olduğu devirlerde birkaç parça bez destesi sermaye
hükmündedir. Üç aylık hasad sonunda şireli
tozlu bezler tekrar en yak=
05;n
ırmağa, harığa dökülüp tokaçlanac=
ak ;
yunak, zahra işlerine
hazır edilecektir. Şerbet tenekeleri, bakır siniler de dut
yetimine göre elden geçer, tandırlıktaki yerini
alırdı.O hummalı mevsimde Telinli adeta oğul arıları gibi
galvanizli tenekeleri çiğsüzme ile doldurma
yarışına girerdi.
Ölüm
dışındaki bütün sair işler güz sonuna te=
hir
edilir, nişanlılar hesabını ona göre tutardı.=
Haziranın ilk haft=
ası
dutlar ağarır, ikinci hafta ilk ırgalamdır. İlk ye=
ten
dut ham hasegdir. Tadlanması, ikinci sallamadan itibarendir.
Dutun da kokusu vard=
05;.
Daha doğrusu rayihasını hissettirirdi uzaktan. Farzedin
tıhmınönünde bir bahçedesiniz.
Büyükçayır tarafından bir inek
böğürtüsü geliyor. Belli ki kuşluk yakın,
malların yerlerinin değiştirilmeleri gerek. Dut sallama da
sıcağa kalmamalı. Karşıyakadan bir radyo, Nezahat
Bayram’ın “mektebin bacaları”ını bu
taraflara işittirmeye çabalıyor.
Yanıbaşınızda şahra şakırtısın=
a karışan
teneke seslerini duyuyorsunuz. Sevimsiz merkep seslerini bastıran #=
1;amatalar,
dallara indirilen salvolu tekmelerin ardından kopan uğultu ise du=
tun
sesi. İşte şu şıralı koku taze dut kokusu.
Her evin iyi köt&u=
uml;
bir hoğşası* her hoğşanın bir
tandırlığı vardır. Telinde tandırlık
aynı zamanda dut işleme atölyesidir de. Bağdan
şahralarla taşınan yaş dutlar, fıçı ve=
ya
tenekelerden bulgur kazanlarına, iri bakır haranılara
boşaltılır. Ekşiyip fermantasyona uğramaması
için, hemen acilen preslenip tortusundan ayrılması gerekir=
. Bu
işlerin başında hanenin en hamarat hanımı kaynana =
veya
büyük gelin bulunurdu. Kazanlarda son durağa gelip yarı
ezilmiş, aklı başında kalmamış dutlar,
yünden bu iş için irice örülmüş şiğ torbasına doldu=
rulur
saplı denilen kepçelerle… Mesere (ma’sere) denilen =
taşdan
yapılmış sıkma yerine yerleştirilen torba,
kaldıraçlı ahşap bir düzenekle sıkılar=
ak meserenin
oluğundan şerbet akmaya başlar. Şerbet pekmezin ilk
rüşeym halidir. Torbada kalan tortu kurutulca samana katmak
üzere meydana gelmiş “şi =
7;” denilen iyi bir yem haline ge=
lir.
Şerbet damlarda kıvamını buluncaya dek gün
altında adeta damıtılır. İyi pekmez, ekşimeye=
cek
kadar ağustos
güneşini almış, yabancı rayiha hissettirmeyecek ka=
dar
titiz bir hijyenin finalinde terbiye görmüş olmalı̷=
0;
Gazeller
süpürülürken evin erkeği, merkebine yük tutar=
, sefere
civar köylerden başlar. Yol arkadaşları ve kafilenin du=
rumuna
göre birkaç gün belki birkaç hafta Kangal
köylerine, Tonus’a
-Altınyayla- Ulaş’a hatta Uzunyayla’ya kadar uzanacak çerçilik edecektir.
Çoğu takas mal usulü bir ticaret. Buğday,
yağ,peynir, yün kilim,vs.
Gidilecek güzergahta misafir kalınacak köyler evler
bellidir. Eski yılların tecrübesi ve alışkanlı=
;ğı
ile her çerçinin bir konaklayacağı ev sahibi
vardır. Asker arkadaşlığı kirvelik gibi vefa ile
gözetilir bu ahbaplık. Ya babadan tevarüs eder.Ya da
karşılıklı nezaket itimat üzere oluşur.
Karşılıklı hediyeleşme ve bir yolunu bulup iadei
ziyaret adeta bir sırdır, onca iş güç arası=
nda.
Çerçilik Anadolu insanının keşfedilmemiş
mahrem borsası sanki, moda tabirle telinlinin kadim yol hikayesidir ad=
eta.
Gazel zamanından da önce başlar çerçilik,
yakın köylere sebze meyve için. Unutmadan söyleyelim =
modern
besiciliğin ve suni yemlerin henüz piyasa yapmadığı=
; o
devirde mal yemi olarak, sama=
na
katılan en gözde gazel dut yaprağıdır.
![3DDut](3D"dutname2_dosyalar/image008.jpg")
İnsanların da
küçük şeylerle
mutlu olduğu masal devirleridir, kadim zamanları telinlini=
n.
Örftendir nişanlı kıza bayramlarda “yoklatma̶=
1;
adında hediye bohçası salmak. Büyüklerden dinled=
im.
Seferberlik günleri olmalı.
Bütün telinlilerin eski telinde meskun olduğu zaman. =
Bir
nişanlı yoklatmasına en hatırlı hediye olarak bir
bakraç (Elbarkancı) hoşaf verilir salmanın eline. En
organik gak, kurukabuk üzüm ve pekmezden mürekkep hoşaf=
.
-----------------------=
Aslında harcı
erikle dutun bir problemi yoktu halledilemeyecek*. Yıllarca bayram yem=
eklerindeki
hoşafa birlikte tad verdiler. Çekirdekli harcıerik ç=
;iri
ile birlikte kaynatılmış elma,armut gakı, dut pekmeziyle
tadlandırıldıktan sonra oluşan acı çekirdek
rayihası, hangi bulgur pilavını el içine yüz
akıyla çıkarmaz ki.. Ceviz kadar hatırlıdır
pestilin içindeki gaysılanmış acı çekirdek
fosilleri. Irgalanmaları toplanmaları iç içeydi.
Aynı daracık mastafaların fakir sığ
toprağını paylaştılar.. Çerçi
sandıklarında beraber gittiler uzunyayla, kangal
köylerine…
![](3D"dutname2_dosyalar/image010.jpg")
Ne var ki, Telinin dutlu
bahçelerine şehirden inme hoyrat bir kuma gibi, kayısı=
; gelir
girer..! Aşerik denir kısaca, şekerpare de tesmiye olunur, lakin dutun tad=
05;
kaçar.. Yetmişli yılların başında dutun aza=
lan
cazibesine mukabil kayısı iyi para etmeye
başlar.İşçiliği,hasadı da nispeten
kolaydır. Hele mahalli “soğuk yakma” durumlarında
eski hasaddan kalan gün kuruları için bir de fiyat oynad&#=
305;
mı, aşeriğin önünde yaban çalısı =
bile
duramaz. Yeni nesil insafsızca dutu çekiştirir. Ebelerinin
sandığında hala bir çuka bastık arayan gafiller,
dutun arkasından söylenmedik laf bırakmazlar.
Çömelerek iki büklüm toplama zormuş. Ele avuca
bulaşıyormuş…
Kepeği alınmış unun helvasını daha da
beyazlatma takıntısı uğruna, toz şeker ile yapmaya
başladı taze gelinler helvayı… Helva ise, genleri ile
oynanmış kurabiye benzeri bir çernobilzede.. Bu devirde de
çocuğun cebine kurudut mu konurmuş.. Breh. Belki birgün organik ürün hevesi ile =
de olsa,
küstürülen ninelerin gönlünü de hoş edec=
ek
kurudutlar tekrar beslenme çantalarına döner mi acaba.
Analık eline
düşmüş yetim kız gibi horlana horlana bağlard=
aki
dutlar azaldı. Her bahçede çeşit olsun elde bulunsun
kabilinden ancak bir köşede dinelmesine izin verildi. Artık
evlere torba ile şeker alınır oldu. Bol şekerli
kayısı reçeli “in” pekmez “out”=
oluvermişti bir
kere.. Market kültürü bütün diabetik riskleri ile beraber kasabaya kadar
gelip dayandı. Nesebi gayri sahih jelatinli şekerlemeler, köy
bakkallarında gencecik damak zevklerini iğfal ederken Telinin dut
bağlarına da giran girer. Artık gelinlerin hamaratlık ve
atiklik ölçüsü, sığır katımı
gün çalımı arasında dut dibi kaldırma
değildir.. Gelinlik çağa gelmişlerin “sergi
dönderme” becerilerinin bir kıymeti harbiyesi de
kalmamıştır..
Alma mazlumun
ahını derler ya.. Dutun ki de aheste çıktı..!
Doksanlı yılların sonunda aşerik, yüzden
düşüp maliyetine dahi müşteri bulamaz olur. Onu,
hayrına, bedeva yerden kaldıracak birileri de kalmamışt=
ır.
Meyvesuyu fabrikaları şöyle bir iki kamyonu
denkleştirinceye kadar, zor beğenir titiz yenge rolünde
lütfen yaş kayısı alırlar…
Eskiden Yuva’dan
Eskihamal’dan sarı saman dolu sepetlerde yumurta inerdi şeh=
re ;
ayakları bağlı canlı tavuklar pazara tepe
aşağı götürülürdü beyaz et niyetine.
Şimdi aynı köylere çiftlik yumurtası kartonla,
şoklanmış piliçler eşliğinde şehirdeki
–Gürün’deki- marketten gidiyor. Bir Telinlizade de
hoşaflığını en yakın kuruyemişçid=
en
tedarik ediyordur herhalde… Doğru dediniz, artık komposto
yapılır oldu !
Sosyologlar
iktisatçılarımız, hangi sosyo ekonomik terimlerle
açıklarsa açıklasınlar şehirlere
göç ve geride kalan köyü… Bir başka ş=
ey
var ortada. Dut ağacının şahsında yapış
yapış bir rezilliğin realitesi düşmekte
büyükşehirin kaldırımlarına. Sahile inmiş
yayla adamı gibi garipçe, erken yetip tezce soğulan dut
ağacını bulvar boylarına kadırımlara dikmek,
varoşlara gelen taşralılara karşı bir
kadirşinaslık mı ; yoksa ince bir zekanın kentleşme
sürecine yaptığı bir gönderme mi itihza mı.
Niyeti bilemeyiz ama, taşralılar kaldırıma
dökülen,sopalarla düşürülen dut tanelerine
baktıkça kendi kaderlerini görüp kederleniyor
olmalılar..
Kaldıysa
Rivayet odur ki, eski s=
ebze
pazarında icrayı sanatına devam eden
kuruyemişçi
-şireci demek en doğrusu ya- Bayram amca (Tıhmınlı H.Bayram
KAYNARPINAR)’ın dükkanına bazı mahçup
müşteriler –Telinli olmasınlar- telaşla ve bir kabahat
işliyormuş tedirginliğiyle uğrayıp cevizlerine pes=
til,
tahinlerine pekmez tarttırır olmuşlar son zamanlarda…
-----------------------=
---------------
*E=
mrullah
TOPRAK ‘ın “Telin Sözlüğü”ne
bakınız lütfen.
M=
ünevver
Toprak BULUT
&=
Ouml;zel
Safiye Sultan Fen Lisesi
K=
imya
Öğretmeni =
04;stanbul